بابک مینقی: این یادداشت برای کتاب سال تبریز نوشته شده است!

درباره فیــلم کوتاه و مستند، تبریز تصاویر دنیای فرامــــوش شده!

چند پیشنهاد فرهنگی سینمایی بـرای سازمان فرهنگی هنری شهرداری تـبریز

حیات فرهنگی شهر تبریز، از تاریخ و مدنیت چندین هزارساله شهر، از میان متونی که مستشرقان غربی درباره ما نوشته اند شروع می شود. تبریز این فرصت را داشته که در طول تاریخ و در معرض تاخت و تازهای طوایف و حکومتهای مهاجم و زلزله­های رعب انگیزش همچون ققنوس سر از خاکستر بردارد و حیات دوباره خود را پیدا کند. شاید این زندگی سخت کوشانه این هراس دائمی از دشمن خارجی یا زلزله رعب انگیز باعث شده که مردم تبریز حیات خود را در شیوه­ای محتاطانه و سخت گیرانه پایبند رویاهای خود کنند و تبریز تبدیل شود به خواستگاه صدها اندیشه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و همواره نقش ممتاز و متمایزی نه در تاریخ ایران که بلکه در تاریخ شرق داشته است. و تبریز خواستگاه صدها روشنفکر انقلابی شود که جان خود را در راه آرمانهای انقلابی­شان فدا کرده اند.   سینما هم همچون بسیاری از اندیشه ها و هنرهای مدرن دیگر همچون رمان، تئاتر و ... اول پایش به تبریز رسید. طبق اعلان یافته شده­ای که توسط یحیی ذکا به موزه سینمای ایران تقدیم شده در تاریخ 9 شهریور 1289 نمایش فیلم­های «محبت شاعر»، «نامادری»، «در کوچه قدغن است فروختن اشیا»، «روز دید و بازدید» در محل خانه وارتان وارتان یانس روبروی مریضخانه تبریز به اکران درآمده است.1 اولین سینمای مدرن تبریز سینما سعدی(29 بهمن) در تاریخ 1305 در ساختمانی که پیش از آن سالن تئاتر بوده است افتتاح شد که تا همین چند سال قبل به فعالیت خود ادامه می­داد و قدیمی ترین سینمای پابرجای ایران است که متاسفانه چندسالی است که به شکلی متروکه به حال خود رها شده است. و یکی از آرزوهای اهالی فرهنگی و سینمایی تبریز بازسازی این ساختمان تاریخی و فرهنگی است.              اما درباره تاریخ سینمای تبریز جسته و گریخته اطلاعاتی داریم و هیچ پژوهشی در این راستا صورت نگرفته است که این مهم هم شاید فرصتی باشد که سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز داوطلب به سرانجام رساندن آن باشد. اما از اوراق پراکنده تاریخی، اطلاعاتی هر چند کم درباره فیلم­های مستند و کوتاهی که در تبریز ساخته شده داریم. از جمله سندی که اشاره به وجود فیلمی 5 دقیقه­ای از ستارخان در آرشیو دولت آلمان دارد. هچنین سند مهمی که در تاریخ 26 فروردین 1308 در یومیه تبریز( روزنامه تبریز) منتشر شده و خبری میبنی بر نمایش فیلمی از اماکن و مردم تبریز در سینما ایران تبریز حکایت دارد. که متاسفانه از سرنوشت این فیلم مستند خبری نداریم. اما گزارش روزنامه اشاره به موارد مهمی دارد: « سینما ایران ... در پرده دیگر هم خرابه­ها، خیابانهای جدید التاسیس و بناهای طرح جدید را نشان داده سپس بازار صادقیه و یخچال میدان چایی و میدان صاحب الامر و تمیز کردن سبزه در دکان خشکبار به عینه دیده می­شود. در پرده دیگر هم دوغ فروش، خرازی فروش در میدان گوسفند با آن همه تردد مال و حواشی و بعد یک مرتبه پرده فیلم عمارت و بناهای عالی اروپا دیده می­شود... »2

همچنین فیلمی که فروغ فرخزاد در خلال سال 1342 به نام «خانه سیاه است.» درباره جذامخانه باباباغی تبریز ساخت. و همچنین فیلمی که رسول رضا در خلال سالهای 24 و 25 شمسی به نام «آن سوی آراز» درباره حکومت یک ساله فرقه دموکرات آذربایجان در تبریز ساخت. همچنین فیلم­های مستندی که  در 1325 توسط معتضدی تصویربردار استودیو ارتش از نجات آذربایجان! و ورود محمدرضا شاه پهلوی به تبریز و کشتار مردم تبریز ساخته شده است.3 و این فیلم هم متاسفانه تاکنون به نمایش درنیامده و مشخص نیست در کدام آرشیو نگه­داری می­شود. فیلم مهم دیگری که در سال 40 و توسط جانی باغداراسیان درباره تشیع جنازه اسقف ارامنه تبریز ساخته شده و سند مهمی درباره روابط اجتماعی مردم تبریز در دهه 40 می­باشد. همچنین صدها ساعت فیلمهای مستندی که عموما توسط تصویربردارن و فیلمسازان مرکز تبریز از قیام 29 بهمن تبریز، حوادث فرودین 59، اعزام نیرو به جبهه جنگ تحمیلی و ... تهیه شده و متاسفانه در شرایط نامناسبی نگه داری می­شود. درباره ارزش تاریخی و اجتماعی این آثار اتفاق نظر وجود دارد ولی متاسفانه تاکنون هیچ ارگانی درباره جمع آوری این آثار، بازسازی و نگه داری آن اقدامی انجام نداده است. همچنین صدها فیلم مستند و کوتاهی که توسط هنرمندان و جوانان در سینمای آزاد و انجمن سینمای جوان در خلال سالهای دهه چهل تا امروز ساخته شده و سندی مهم و ارزشمند از نگاه نسل­های متفاوت به مقوله اجتماع و هنر می­باشد.

به طور خلاصه می توان چند پیشنهاد را در راستای حمایت از فیلم کوتاه و مستند به نگارش در آورد.

1)     بازسازی سینمای تاریخی سعدی(29 بهمن) تبریز، به عنوان سالن نمایش فیلم و موزه سینما و تئاتر آذربایجان.

2) تاسیس فیلم خانه ملی تبریز در محل سینما سعدی و تلاش برای جمع آوری فیلم­های ساخته شده در تبریز  و فیلمهای ساخته شده درباره تبریز، اماکن و شخصیت­های فرهنگی و تاریخی آن. همچنین جمع آوری اسناد، عکس­ها و پوسترهای سینمایی و ابزار و ادوات ساخت فیلم.

3)     برگزای جشنواره فیلم تبریز، به منظور حمایت از سازندگان فیلم کوتاه و مستند در تبریز، فیلمهای ساخته شده درباره تبریز و شخصیت­های فرهنگی، اجتماعی، هنری و ...  و نمایش فیلم­های فراموش شده­ای که توسط فیلمخانه جمع آوری و بازسازی شده است.

بی شک تاثیرات فرهنگی چنین اقداماتی محدود به شهر تبریز نبوده، و انتشار آثار تولید شده و جمع آوری شده باعث شناسایی شهر و مردم تبریز برای مردم ایران و همچنین مردم جهان خواهد شد. شهری که در گذشته بواسطه کتاب­های مستشرقان غربی آوازه­اش فراتر از مرزهایش رفته بود حالا به یک بازسازی ایدئولوژیک نیاز دارد. و رسانه امروز جهان سینما است رسانه­ای که مخاطبان بیشماری دارد که بواسطه سینما و تلویزیون به شناسائی جهان نشسته­اند.

  1. مجله فیلم/ ویژه نامه صدمین سال سینما، شماره
  2. تاریخ سینمای ایران، جمال امید/ صفحه 836
  3. همان/ صفحه 84

منبع: http://cafeee.blogfa.com