گونئي آذربايجاندا چاغداش ادبياتين دورومو
گونئي آذربايجاندا چاغداش ادبياتين دورومو
رضا عالی
علم باخیمیندان هر بیر دوشونجه نین ترسی دوز اولماسا او مسئله حقیقت ده بیر «اصل» کیمی تانینیر. دئمک بیز بو اصل لرین اوستونده قورولان قایدا لارحاقدا دانیشماق ایسته ییریک. سوسیال نیظاملار قورولوشوندا «دیل»هر شئی ده ن چوخ اؤنجه لرده واریمیش. دیل بیر ایلگی لنمه ابزاری کیمی بوتون توپلوملاردا اؤن سیرادا دایانان مسئله لرده ن دیر. ائله بونون اوچون ده بو گون دیل اوستونده گئده ن داعوا دالاشلار، هئچ اولماسا اکونومیک داعوا دالاشلاردان سونرا دونیانین بیر چوخ اؤلکه لرینده اؤزونه مخصوص یئری حصر ائدیر. دیلین اؤنملی اولدوغو اوچون اوندان یارانان، اوندان آیریلان چئشیتلی قوللار او جومله ده ن ادبییات قولو بوتون خالقلارین آراسیندا منیمسه نیب، بوگون هر بیر قونونون اؤزونه عایید دیلی، ادبییاتی واردیر.
*ريضا عالي- قوناقلاريمیزين هاميسينا خوش گلدين دئييب، اوتوروموموزو باشلايیریق. بوگونكو اوتوروموموز گونئي آذربايجانين ادبياتي (شعر و نثر) ینين دورومو (كئچميش، ايندي و گلهجك) حاقدادير، قوناقلاريميزين بو قونودا اولان باخيشلاريني دينلهيهجهيیك. آما هر نهدن اول من حامد ايمان بيدن ايستهيهجهيم قوناقلاريميزي سالاملاييب، دئمك ايستهدييي سؤزلريني دئسينلر و سونرا سؤزو اوستادلارا تاپشيراق.
علي حامدايمان: گلديیينيز اوچون هامينيزدان تشكر ائديرم. خوش گليبسيز. هر نهدن اول بير بحث مطرح ائتمك ايستهيرم. بو ياخينليقدا من ائشيكده ايديم (آوورپادا) و بو سورهده ايستهديم اؤزوموزه ائشيكدن باخام. يعني بعضاً اولاركي بيز توهم دا ياشايیريق و اؤزوموزو چوخ گوجلو سانيريق. ايستهديم گؤرم، بو توهم نه قدر دوغرودور؟ من اورادا گؤردوم كي بيزيم (گونئي آذربايجان) اصلاً دونيادا حضوروموز يوخدور. بيز دئينده «توركوك»، توركيهايله باغلايیرلار. دئينده «آذربايجانلي» يیق، قوزئي آذربايجانلا باغلایيرلار و بيزيم «گونئي» كيمليییميزي تانيميرلار. سونرا گؤردوم كي، بيزيم ادبياتيميزين دا حضورو يوخدور و بلكهده ادبياتيميزين حضورونون اولماماسيندان آسيلي دير دونيادا تانينماماغيميز. اونون اوچون، بئله بير قرارا گلديم كي بورادا (گونئي آذربايجان) ادبيات نمايندهلريني دعوت ائديب (شعر و نثر ساحهسينده) ، بو ندنلري آراشديريب، چيخيش يولوموزو تانيياق.
* ريضا عالي: تشكر ائديريم. من سؤزو دكتر صديق جنابلارينا وئريب، ادبياتيميزين گؤرونتوسونه، اونلارين باخيشلاريندان باخماق ايسترديم.
- دكتر صديق: ادبيات چوخ شاخهلي بير موضوع دور و 6-5 جلسه ده بير يئره چاتديرماق اولماز. آنجاق منجه، بيزيم چاغداش نثريميز نيسگيل لي دير. نثر ساحهسينده چاليشان آز اولوب و بو سون 30 ايلده، آز اينكيشاف ائتميشدير.
بيز «چاغداش نثر» تئرمينيني، مشروطيت دن بري نظره آليريق. مشروطيت دؤورونده، تبريز و آذربايجانين فرقلي يئرلرينده، نثر يازانلار چوخ آز اولوبدور. او زامانلار، بورادا هم نشريهلر بوراخيليردي و هم عموميت ده، سياسي مجلهلر و نشريهلر واريدي. «ملانصرالدين» دن سونرا، «ملاعمو» آدلي بير نشريه چيخاردي
- توركجه- و بيزيم يازي شيوه ميز و ديالوگوموزو چوخ ياخشي مراعات ائدردي. بونون مديري «احمد بصيرت» ايدي. احمد بصيرت، «حيوانلار مرافعهسي» آدلي، 110 صحيفه ليك بير كيتاب چاپ ائتدي- داش باسماسي ايله- کی، بيز ائلهيه بيلريك بو كيتابي، گونئي آذربايجانين چاغداش نثرينين باشلانقيجي كيمي تانيياق. اوندان بري ده فرقلي آداملار نثر يازيبلار، ايندي ده گنج لريميز يازيرلار. من بئله دوشونورم كي بو حاقدا دانيشساق ياخشي اولار. اونونلا ياناشي، بير چوخ يازيچيلاريميزدا، فارسجا يازميشلار و منيم نظريمه، بونلاري آراشديرساق ياخشي اولار.
* ريضا عالي: داوران بي سيزين ده سؤزلرينيزي دينلهيك بوقونودا.
- ناصر داوران: منه ايجازه وئرسز، من شعر ساحهسينده دانيمشاق ايسترديم و نثر ساحهسينده دينله ييجي كيمي اولارديم. آما بونو سؤيلهيه بيلرم كي، بيزيم نثريميز هله ايلك آدديملاريني گؤتورور. هله نثر اؤز يولونو تاپماييب، نثر ياددان چيخيب و چوخراق شعر يازيلير. نثر يازانلار دا، يازي قايدالاريندا لازم اولان استعداد يئترينجه يوخدور منجه. آنجاق شعر حاقيندا سؤيلهيه بيلرم كي، بيزيم يئني شعريميز عموميتله "حبيب ساهير"ايله باشلانيب. يعني شعر تقريباً ساهیردن بري يازيليب- ياييلماغا باشلاندي و ساهیر بوساحه ده، ايلك آدديملاري گؤتوروب. آما اونون آدديملاري چاغداش شعريميز ساحهسينده، تكنيك باخيميندان درين آدديملار اولماييب. يعني من ساهیردن، تكنيك باخيميندان گوجلو شعرلر اوخوماميشام آما جسارتلي شعرلري چوخدور. بوكي، ايستهييب كئچميشه تنقيدي باخسين و سنتلري پوزسون، جسارتلي گؤرورم. سونرا شهريارين شعرلري، سونرا سهند و بونلارين دوامي...
57- جي ايللردن بويانا، اول عروض و هيجايي شعرلر باشلاسادا، سربست و مدرن شعرلر يازيليب. آما بيزيم شعرلريميز، مضمون باخيميندان، چاغداش مدرن اولماييب.بونونلا بئله، بوسون 12-10 ايلده يازيلان شعرلر بونو گؤسترير كي، بيزيم شعريميز مدرن لشمهيه اوز قويوب، آنجاق يئنهده تماميايله مدرن لشمهييب، مدرن شكيلده يازيلماييبدیر، آما هر حالدا، بو يئني ليكلر كئچميشدن داها چوخدور.
* ريضا عالي: چوخ ساغ اولون. آما ائيواز طاها بيدن ايسترديم ، بو گونكو نثريميزين دورومونو آچيقلاييب ، گلهجهيه دوغرو گئدن نثريميز حاقدا دانيشسينلار.
-البته اوستادین قارشیسیندادانیشماق آغیردیر.آنجاق، بیر اؤيرنجي كيمي دانيشاجاغام. من اساسدا كئچميش نثرده يوخ، مدرن نثر بارهسينده دانيشماق ايستهييرم. بيزيم مدرن آذربايجان نثري، قوزئي آذربايجاندادير. بيليرسيز كي "آيدينلانما" مسئله سي 1800- جي ايللردن باشلادي و بو سورهده چوخلو شئيلر اتفاق دوشدو. پوزوتيو مسئلهسي ، عقلانيت مسئلهسي، فرانسا اينقيلابي و قاباغا گلدي و بيزيم آذربايجانلي لاريميز، چوخ آز زامان سورهسينده بونو منيمسهمهيه باشلادي. بيليرسيزكي نثرين ايكي ساحهسي وار: 1- بديعي نثر (حئكايه- ادبي نثر) 2- علمي نثر (مقاله- فلسفه- رياضيات). بورادا 3-2 عاميل باعيث اولدو، مدرن شعر چيچكلنسين. يعني قوزئي آذربايجاندا عجيبه پيشرفتلر اولدو كي، شايد بيز 60-50 ايل سونرا بورادا، چاتا بيلمهيهجهييك. مثلا او سوره ده، حسن بي ضردابي، «اكينچي» قزئتينده بؤيوك خيدمت ائتدي نثر ساحهسينده. حسن بي ضردابي دئييركي: «من اكينجي كلمهسيني اونون اوچون سئچديم كي حساسيت دوغورماسين». يعني، سوزگج (سانسور) پروبلئمي اولدوغو اوچون،حسن بي ايستهميشدي ائله آنلاتسين كي بو قزئت تام اكينچي ليك ايشينه عاييد اولان قونولارلا ايلگي ده دير. آما او زامان اكينچي قزئتينده ده، بيزيم بو گونكو تئرمين (اصطلاح) مسئلهسي واريدي. او زامان توركيه جمهوريتي قورولماميشدي و بونلاردا دا بيزيم قارشيلاشديغيميز بوتون مسئلهلر واريدي. او زاماندا آداملار واريدي كي پان توركيسم آدلانيرديلار. مثلا «اسماعيل قاسپرالي»، نين كي چوخ بؤيوك رولو اولدو ديليميزده. ايسماعيل قاسپيرالي او زامان دئييردي كي بيز گرك تورك ديليني ائله قونداراق كي بوتون توركلر او ديلي باشا دوشوب، دانيشا بيلسين (اينديكي اورتاق توركجه مسئلهسي). گئتديكجه تزاريزم لاخلاماغا باشلادي. مدرنيزم، روسيا دان گلدي و مدرنيزمين گلدييي ايله برابر، بير سيرا سؤز و عقيده آزادليقلاري اله گلدي و دئدييم كيمي بير سيرا آداملار توپلاشيب دئديلر كي بيز، بير تورك ديلي ياراتمالي ييق كي باكيداكي تورك ده باشا دوشسون، توركيه دهكي، گورجوستانداكي و اورتا آسياداكي تورك ده باشا دوشه بيلسين. بونلارين دئديكلري علمي نثريميز، داها چوخ ديل اوستونده قورولور، آما نئچه باشقا كاتاگوريا واركي، نثرين گلشيمهسينده چوخ اؤنملي دير. بيري مكتب مسئلهسي دير. يعني مكتبين ماهيتينه چوخ ديقت اولونوردو. بيري قادينلار حقوقودور و قادينلار مسئله سينده، هم شاعيرلر و هم نثر يازانلار بو مسئلهيه چوخ ديقت ائديرديلر.
بير نكتهني ده سؤيلهيیم؛ «ميكايل باختين»- ين نئچه كيتابي وار و بو كيتابلاين بيرينده «كارناوال» اوزرينده بحث اولونوب. كارناوال نهدير؟ اورتا عصيرلرده، بير نوع شهري شعر دير كي بير لحظه دير. اوتوروشموش قايدالاري پوزور و شاعيرانه سؤزلرله ايفاده اولونور و بو سؤزلرين مقصدي ده يوخ دور. «باختين» دئييركي، «كارناوال، او مملكتلرده ووجودا گليركي، اورادا آزادليق واردير.» شعر توتاليتئر جامعهنين ژانريدير، نثر ايسه دموكراتيك جامعهلرين ژانري. مثلا روسيادا باش وئرن اينقيلاب بؤيوك ايده اوزرينده قورولموشدو: عدالت. بو اينقيلاب، استالينيزمي گتيريب توتاليتئر دوروما چيخاردي و استالينين قدرت تاپماسينا قدر آذربايجاندا گؤزل نثرلر ياراندي. مثلا 1924- جي ايللرده چوخ گؤزل نثرلر وار. ائلهكي استالين تام گوجلهنير، آذربايجاندا، شعر اوزه چيخير و رسول ريضالار مئيدانا چيخيرلار. يئنه 60- جي ايللرده كي سؤز آزادليغينا حؤرمت بسلهنير، شعر سؤنوكور و نثر چيچكلهنير. گؤرورسوز بونلارين چوخ ايلگيسي وار بيربيري ايله. بو دانيشيقدان بير بالاجا نتيجه اله گتيرمك اولار: بيزده، اگر نثر آياق توتوب يئريميرسه، سببي جمعيتله علاقه داردير. چونكو نثر، شعر كيمي تجريد ده ياشايا بيلمز. شعرده بير ژانريميزوار: ليريكا، يعني شاعير، ائلهيه توپلومدان اوز دؤندهريب شعر يازا، آما نثرده بو ايش اولا بيلمز. نثر ده جمعيت استواكتورو ايله گوج قوروملارينين بير باشا علاقه سي وار. يعني نه قدر كي سؤز دئمك ايمكاني وار، نثر يازيلا بيلر و نه قدر كي سؤز دئمك ايمكاني آزدير، شعر يازيلا بيلر. چونكو شعرين بؤيوك امتيازي وار. مثلا فيلان كسي نظرده توتوب، باشقاسينا سؤز دئيه بيلرسيز. آما نثرده، بو ايمكانسيز دير. البته بير مسئله وار كي، شعر اؤزو ماهيت دير. ديل ماهيتاً شاعيرانه دير و بو عاميل حتي ديلين اؤلومو زاماني دا قورونوب قالير. ائله كي بيز تجریده دوشوروک،او آندان بری دیل اؤزونو شعر فرماسیندا گؤستریر و شعريت ايله آسانليق وئرير. يعني شعرين و ديلين، بير-بيري ایله ماهيتاً ارتباطي وار.
* ريضا عالي: تشكر ائديرم. ايجازه وئرسز سؤزو وئرك جعفر بزرگ امين جنابلارينا.
- جعفر بزرگ امين: اولده آذر تورك و اونون قوروجولاريندان، بو ايمكاني ياراتديقلاري اوچون تشكر ائديرم. دكتر صديق و ائيواز طاها جنابلاري چوخ ياخشي دانيشديلار، آما نثر ساحهسينده او بحثلري كي گؤزلهييرديم، بحث اولونمادي. كئشكه نثرين اؤز دورومونا گؤره دانيشيلايدي آما گئنل ليكله تاريخ ادبيات حاقيندا دانيشيلدي. آما ايستهییرم بونو سوروشام كي، بيزيم نثريميزين قورولوشو هاني؟ يعني گونئي آذربايجاندا مستقل نثر يارانماييب. يا توركيهدن ائتگي آلينير يادا قوزئي دن. يعني بورادا نثره گؤره ديل يارانماييب و يارانمالي دير. اينتيظاريم بودوركي بو اوتورومدا دكتر صديق و دكتر طاها بو بارهده آچيقلاما وئرسينلر. آما شعره گلديكده؛ من اوخودوغوما گؤره آذربايجاندا 3 نوع شعر، قوشوق يا سؤي واردير. بيري «اوزان» شعريميز كي، بونا شعر دئيه بيلمريك،. قوشوق يا سؤي دور. (كاشغرلي ماحمودون يازيسيندا قوشوق يا سؤي يازيليب). و شعر و كلاسيك شعر، كي منجه، آذربايجان دا كلاسيك شعر و شاعير يوخدور ، بلکه ديوان شعري وار. ديوان شعرلريمز ده، فارسجا ديوان شعرلريندن ائتگي لهنيب دير و اساساً شعرلرين ديلي و قورولوشو ديوان شعرينه عايیددير. آشيق يا اوزان شعرلريمزده كي، قوشما - گرايلي دير. بوگون آذربايجانين چاغداش شعري منجه هله اوزان شعريندن و فولكلور فضاسيندان قورتارا بيلمهييب. يعني حتي قوشما- گرايلي دان و غزل دن چيخسادا، قاليب، نيمايي دير. مثلا حبيب ساهيرين شعرلرينده باخيش، كلي دير. ديل، معيار يا نرمال ديلدن چيخانماييب، يعني قاليب پوزولوب آما باشقا شئيلر كليدير. يعني بو گون بيزيم چاغداش شاعيرلريميزدن اينتيظاريميز، شاعيرين «آني تجروبه» سي دير، جزئي نگريسيدير. بيز باخاندا، هر شئي كلي دير. حتي حبيب ساهيرين شعري، بيزيم چاغداش شعريميزين باشلانيقيجي و ساهير بيزيم يئني شعريميزين آتاسي ساييلماغي ايله تام قارشييام. چونكو اگر نيما، شعرلرينده فرانسا شعريندن و فرماليست لردن قيدالانسادا، اونون ايشي (شعري) ايچدن جوشما دير و اؤزو يئني بير ايشلر گؤروب، آما، حبيب ساهيرين شعرلري، يا توركيه شعريندن آلينيب يادا نيمادان. يعني حبيب ساهير يئني ليك گتيرمهييب و عروض شعرلريندن ائتگيلهنيب دير. پس، بيزيم چاغداش شعريميز يوخدور- آزاد قاليب ده دير- بيزيم شعريميز بوگون، هله ديل شعري دئييل. يعني «حادثه زباني» بيزيم يئني شعرلريمزده اوز وئرمير. منجه حبيب ساهيرين ديلي يوخدور. حتي شهرياردا دا ديل يوخسوللوغو گؤرونور. اونا گؤرهده من سهند، شهريار، باريشماز، داشقين و راميزروشن و بختيار وهابزادهني ده اوزان شاعيري كيمي تانيييرام و حبيب ساهيري، كلاسيك شاعير. يعني بو باخيشدا، ديل ده، فضاي شعرده، ساختار دا، زبان ذهني ده تام كؤهنه دير، تكجه، يئني مضمونلاري آليب، شعرلرينده گتيريبلر. مخصوصاً ديله چوخ تأكيديم وار. چونكو شعري «ديل» يارادير و بودا معنا و مضمونو دانماق دئييل. يعني گرك مضمون فرمالاشا. چونكو گونئي آذربايجانين شعري، «مضمون گرا» و «معنا محور» دير. يعني بيزده، «ديل» بير ابزار كيمي دير و بيزه تكجه يارديم ائدير كي «معنا» ني آلاق و مخاطبه ايجازه وئرمير تأويل ائديب، معناني اؤزو گزيب تاپسين.
* ريضا عالي: تشكر ائديرم. سؤزو دكتر صديق جنابلارينا وئريرم.
دكتر صديق: دوستلارين صؤحبتلري هاميسي فايدالي ايدي و من چوخ فايدلانديم. هره بير ساحهده تجروبهلريني اورتايا قويدولار. اؤزل ليكله دكتر طاها كي آذربايجاندا ديل و ادبيات ساحهسينده دانيشديلار، داوران بي شعريمزده و باشقا دوستلاريمز. منيم نظريم بودوركي بيز چاغداش نثر و شعريميز ساحهسينده دانيشاق و ايجازه وئرين بيز شعر و نثره راجع دانيشيلان سؤزلره قاييداق. بيز بوتايدان، يعني گونئي آذربايجاندان دانيشديق. بو تايدا، چاغداش شعرينين باشلانيشيندان و شاه زامانيندا اولان، دايانيش شعرينين سيمگهسي (سمبل) اولان مرحوم حبيب ساهيردن سؤز گئتدي. حبيب ساهير، نه كي آذربايجان شعرينده، بلكه حتي فارسي شعرينده ده، نيمادان قاباق، تاثير صاحيبي ايدي. حبيب ساهير، شعرده هم فرما و هم مضمون باخيميندان چوخلو يئني ليكلر ياراتدي و حتي نيما اؤزو ده نئچه يئرده، اؤزونو حبيب ساهيرین كيچيك شاگيردي كيمي تانيتديريب دير. ساهيرين، فرمادا و ديلده يئني ليكلر ياراتديغي بارهده آچيقجاسينا ايشارهسي وار:
نخست من ز رخ اين عجوز افسونكار"
شبانه پرده گرفتم به خلق بنمودم..".
يعني ساهير دئييركي، ايلك دفعه من ايديم كي، كلاسيك شعرلرين هم قاليبلريني سينديرديم و هم مضموندا يئني ليكلر گتيرديم. بيليريك كي ساهير 1282 ه- ش ده دونيايا گليب و 1313- ده ايستانبولدا جغرافيا ليسانسي آليب. او زامان ايستانبولدا، فرانسا انقلابيندان سونرا، يئني دوشونجه لر سئل كيمي گليردي. ساهير اورا دا تربيت تاپميشدي. خصوصي ايله فرانسا ادبياتيندان بؤيوك تأثيرلر آلميشدي و فيكير صاحيبي اولموشدو. ايرانا گلندن سونرا، اؤز يئني فيكيرلريني، ايرانين خدمتينده ايشلتدي و 1314 ه - ش ده «سايهها» كيتابيني، اوندان 6 آي سونرا، «شقايق» كيتابينی، سربست شعر فرماسيندا، كي هله اوندا نيمادان خبر يوخ ايدي، نشر ائتدي. بيز بونلاري اوخوياندا گؤروروك كي هم مضمون يئني دير (سياسي لهشيب) و هم ده شاعيري رئاليست لشديريب، شاعير، شعري گؤيدن يئره ائنديريب، گؤي معشوقه سي يوخ، يئر معشوقهسي وار شاعيرين. يعني شاعيري بونا يؤنلديب كي يئني سؤزلري، يئني قايب لرده سؤيلهسين. ايچ قافيهسي و يئني استعارهلر گتيريب. توركجهيه گلديكده، بيز باخيريق كي، ساهيردن قاباق، تورك شاعيري، «علي فطرت» ايدي كي كلاسيك يازيردي و پنديات و نصيحتلر يازيردي. ساهير، بئله بيرزاماندا، اينقيلاب ياراتدي ايران آدلي اؤلكهده. هم توركجه ده، هم فارسجادا. بونون نتيجهسينده بوسون 60 ايلده بوتون يئني شعر يازان شاعيرلر، ساهيرين شاگيردي حساب اولورلار. يعني هم فيكير و دوشونجه، هم ده ديل باخيميندان ساهيرين ائتگيسي آلتينداديرلار. ان دوغروسو، ساهير بير مكتب ياراتدي: حبيب ساهير مكتبي. يعني من بئله بير ادعا ائده بيلرم كي حتي شهريار دا اونون شاگيردي حساب اولونور. شهريار اؤزوده نئچه يئرده اوندان آد آپارير. منجه ساهيري درين اوخوماق لازيم دير. اونون بعضي شعرلرينده، ديل ساوادلي اينسان ديلي دير. هر حالدا بيليرسيزكي بيزيم ميللتيميز اؤز ديلينده درس اوخوماييب و هر كس محلي لهجهسي ايله دانيشيب- يازير. يعني تأسوفله، نه ساهير زاماني نه ده ساهيرين دولغونلاشديغي زامان، ديليميزده ساوادلانا بيلمهميشيك. دوغرودور ساهيرين بعضي شعرلرينی، عادي خلق باشا دوشه بيلمير و بلكه ده بونا گؤرده ديركي ساهيرين شعرلري، چوخ يئرلرده اؤزونه يئر تاپا بيلمهییب، آما شعرلرينين هاميسي بئله دئييل. باخين شهريارا يازديغي 4 جوابيه و ليريك شعره! ساهير، بيزيم هم سياسي شعرلريميزي، هم ساتيريك شعريمیزی ، هم يئرلي ديل و هم ده حماسي شعرلريميزي ديريلتدي، ساهيره قدر، بيزيم بو تايدا ساتيريك شاعيريميز يوخدور. فكاهي شعرلري، طنز (ساتيرا) دئيه، بوتايدا ياييرديلار. يعني ساهيرين آدي، اؤزو و شعري چوخ بؤيوكدور و اونون حاقيندا آراشديرمالار لازيم و واجب دير. تأسوفله چوخ اثرلري چاپ اولونماييب و بيز ساهيرين هم اؤز ياشاديغي زاماندا و هم اؤلوموندن سونرا كي تأثيريني گؤروروك و گلركلي دير كي چوخ آراشديرمالار آپاريلا، و ساهيرين حاقيندا اينصافسيزليق اولونمايا. بيز ساهيري ياخشي اؤيرنمهليييك و اونون تأثيرينی آراشديرماليييق. ساهيرين شعرينده هئچ بير بئيت تاپماق اولماز كي اوندا بديعي گؤزل ليك اولماسين و بير بؤيوك مسئالهده بودوركي، ساهيرين شعرلرينين هاميسيندا معنا تواليسي وار. يعني معنا قيريلمير. بزرگ امين جنابلاری اوراداكي دئديلر"اوزان شعري"، اوزان شعرينه تعريف وئرمهديلر . من، اوزان شعرينين تعريفينده دئييرم كي، اوزان شعرينين هر بندينده معنا قيريلير و كلاسيك شعرينده ده بئلهدير. يعني معنانين ادامهسي يوخدور. آما ساهيرين شعرلري بئله دئييل دير. ساهيرين اثرلريني اگر دوغرو- دوروست اوخوساق او زامان اونون حاقيندا دانيشيب نظر وئره بيلريك. آما نثر حاقيندا دا كي گؤزل دانيشيقلار كئچدي. باخين! بيزيم كلاسيك نثريميز، ايستر فارسجا اولسون ايسترسه ده تورك ديلينده، تا مشروطيت دؤورونه قدر ايكي- اوچ فرمادا گئديب دير. البته نثر اساس اولاراق ايكي شاخهيه بؤلونور: جدي و بديعي نثر. بيز ايندي بديعي نثر حاقيندا دانيشيريق. بديعي نثرده، بيز اوزون بير حئكايه يازارديق. فارسجادا اونا «داستان آبستن» دئييرلر. يعني او حئكايه كي اوندان كيچيك كيچيك حئكايهلر دوغولور. هم نثرده، هم شعرده. مثلا "مين بير گئجه"ني نظرده آلاق. مين بير گئجه ده مثلا چاتير، آغ دئوين اؤلدورمهسينه، دئيير، «هله بونو بورادا ساخلا گؤرك مليك ممد نه اولدو». بير باشقا ناغيل باشلانير و اونون ايچينده يئنهده بير باشقا ناغيل باشلانير. بيزيم بئله بير قايدادا ناغيل يازماميز واردير توركجه ميزده ده و چوخلو ناغيل لار يازيليب بوفرمادا. 2- جي نوع حئكايه، كيچيك كيچيك تمثيلي حئكايهلرديرلر. فارسجادا سعدي نين حئكايهلريني مثال ووراق اولار، توركجه ده ده جامع التمثيل آدلي بير اثري. آما احمد بصيرت گلدي بو فرماني ايلك دؤنه اولاراق سنيديردي. يعني مشروطيت دؤنمينده (1324 ه .ق) احمد بصيرت «حيوانلار مرافعهسي» آدلي بير كيتاب يازدي. كيتاب حيوانلارين ديليندن، اينسانلاري تمثيل ائدير و صؤحبت لر گئدير، سونرا 3-2 بيت شعر گئدير و یئنه صؤحبت دوام ائديب سونا قدر گئدير. داها بورادا ناغيلدان، ناغيل دوغمور. بو ناغيل كيچيك ناغيل دا دئييل بلكه بير نوع «رمان» دير. بيز بئله بير ادعا ائده بيلريك كي آذربايجان ديلينده يازيلان رمانين بيرينجي اثري، بو 110 صحيفه ليك اثردير. اوندان ايكي ايل سونرا رشديه "امثال لقمان" كيتابينی چاپ انتديركي بوندادا، گلستان سعدي كيمي، كيچيك كيچيك حئكايه لر گئدير. بونلارين بير نئچه اؤزل لييي وار. بيرينجيسي بودوركي، ديل باخيميندان يئرلي دير و عمومي ايله، هرنهيي «تبريز شيوهسي» دير. فعلين صرفي، يئرلي دير، جوملهلر كيچيك و بيتگين دير و دانيشيق ديلينه ياخين دير. آما يازيچي چاليشيب بونو ادبي لشديرسين. هم احمد بصيرت، هم ده رشديه. بيز بو ايكي كيتابي چاغداش نثريميزين باشلانقيجي كيمي نظرده توتا بيلريك.
* ريضا عالي: دكتر صديق بويوردولاركي شعر ساحهسينده، حبيب ساهيري آراشديريب اونون حاقيندا دانيشماليييق. منجه ياخشي قونو دور و بيز بو بحثي دوام ائده بيلريك. بو قونودا مثبت يا منفي نظريز اولسا سؤيلهيه بيلرسيز.
ناصر داوران: من سؤزومو تام حبيب ساهيره اؤزل لشديرميرم آنجاق دكتر صديق تأثرله بويوردولار، گويا كي حبيب ساهيره چوخ جفا اولونوب. من بونو قبول ائتميرم. نييه كي بيز ساهيري حقيقتاً بير باشچي و بؤيوك معليم كيمي تانيريق. بونو ديلده دئميرم، نييه كي 10 ايل بوندان اؤنجه «صاحيب» قزئتينده، چاغداش صحيفهده، حبيب ساهيره اؤزل سايي و صحيفهلريمز اولوب دور. نه فقط اؤز مطلبيم، بلكه باشقا يازيچيلار، اوستادلار و شاعيرلر ده اونون حاقيندا فيكيرلريني يازيبلار و ايندي ده حبيب ساهيره هر يئرده بير باشچي كيمي باخيرام. آما يئني ليك صؤحبتي اولاندا، مطلبي بؤلورم. بيري بودوركي، بيري گلير قاليبي سينديرير، سنتلري قيراغا قويور، مثلا عروض يا قافيه نی قيراغا قويور و بير سيرا يئني ليكلر گتيرير، كي حبيب ساهير بونلارين هاميسیني نيمادان قاباق گتيريب و بو قونودا سؤز يوخدور. من بزرگ امين جنابلارينين سؤزو ايله موافق دئييلم، اونداكي دئييرلر حبيب ساهير توركيه يا دا نيمادان تأثير آليب. منجه حبيب ساهير هاميدان اول «تقي رفعت» دن تاثير آليب و اونون شاگيردي كيمي ايدي. اؤزوده بو سؤزو دفعهلرله سؤيلهييب دير. آما منجه حبيب ساهير، بونونلا بئله كي مضموندا يئني ليكلر گتيريب، مدرن شاعير دئييل. دوغرودوركي فارس ادبياتيندا تحول ياراديب، اينقيلاب ائديب ، آنجاق «ديل» ده تحول يارادا بيلمهييبدیر. دوغرودور، بيلگي و معلوماتي چوخ ايدي، لغت دايرهسي گئنيش ايدي آما بديعياتي گئنيش دئييل دير و چوخ كلاسيك تشبيه و استعاره لردن فايدالانيب و ديلي ده سنتي ديل قوروموندان تبعيت ائديب دير. بونلاري سؤيلهمك، نقصان بحثي ائتمك دئييل و اونا حؤرمت سيزليك ساييلمير. آما يئني دن قاييديرام بوگونكو شعريميزه. بوگونكو شعريميز سون 15-10 ايلده مدرن لشمهيه ساري گئدير آما هله مدرن لشمهييب و پست مدرنه گلدييمده ايسه، بيز هله پست مدرني يانسيلاماقداييق. ديلين باشينا اويون گتيرمكله، محاورهده اسكي و چاغداش سؤزلري بيربيرينه قاتماقلا و ... پست مدرن شعر يازيلابيلمز. بير باشقا قونودا كي اونا توخونماق ايسترديم بوگون فئمنيست ادبياتي و شعرينین، چاغداش شعريمزده اؤزونه مئيدان آچماسي دير. بورادادا نقصان گؤرونور و فئمينيست لر بوگون قادينا اؤزل سؤيلم ياراتماق ايستهييرلر. حال بوكي، بيزيم فئمينيست شعرلريمزده مضمون چوخ مطرحدير تا بو هدف. و مضموندا عموماً كيشيلرين عليهينه جيبهه توتماق دير. حق يا ناحق. قادين، حاقيني سيستم دن و رژيمدن يوخ، چئورهسيندهكي كيشي لردن آلماق ايستهيير. منجه بودا بير نقصان دير و بونو آرادان قالديرمالي ييق.
* ريضا عالي: صحبتلريزده پست مدرن و فئميزم دن دانيشديز. آيا بيز گونئي ده هله شعريميزده كلاسيكي بوتونلوكله طي ائتميشيك كي بوگون پست مدرن دن دانيشريق؟
بزرگ امين: من بئله دوشونرم كي بحث تعارف اوستونه گئچدي و حبيب ساهيره، تعارف لا ياناشديلار و بونون ادبي تنقيدله هئچ ايلگيسي يوخدور. البته سؤز قونوسو حبيب ساهير يا باشقا بيريسي دئييل. بوگونكو ادبي تنقيدين، مدرن و پست مدرن مدرن متن ايله ايشي وار. بوگون من هركسين، x و y – ين كيتابيني اوخوياندا، يازيچي ايله ايشيم يوخدور. منه اؤنملي اولان، متن دونياسي دير (جهان متن). بوگونون تنقيدي، هئچ زامان گليب واحيد بير آنلام و معنا آختارمير. داوران جنابلاري فئمينيزم بحثينه گئچدي و محتوايا گيردي. فيلان كس كيمدن يازير يا كيمين عليهينه يازير، بيزيم ايشيميز يوخدور. اؤنملي اولان بودوركي پست مدرن دئينده، مدرنيزمين «كلان روايت لريني» آرادان قالدير ماليييق. مثلا «عدالت»، بير كلان روايت دير. عدالت، كيمه؟ بير قيسمي گئدير فئمينيزمه، بير قسمي باشقا يئره و ... كلان روايت، هاميسي مدرنيزمين اؤزل ليكلريندن دير. بوگون بونلارين هاميسي خيردالانير. مدرنيزم، خِرد و عقلانيته تأكيد ائدنده، پست مدرنيزيم بونو قيراغا قويوب، دئييركي، شاعير بير فرد دير و هر نه جور يازا بيلر. بيزه اؤنملي اولان ديل و فرمادير. نئجه يازماق اؤنملي دير. بوگون بيزيم شعريميز، كلان روايت دير و چاغداش شعر ايله مدرن شعرين فرقي وار. شهريار دا چاغداش دير، فروغ دا، ايرج ميرزا دا، رفعت ده. يعني بونلار هم عصرديرلر. آنجاق شعرلرينين كاراكتر و ماهيتينه گلنده، گؤروروك كي فروغ، مدرندير، شهريار ايسه كلاسيك. هم ايران شعري، هم آذربايجان شعري، مشروطه انقلابيندان بو اله، چاغداشلاشماغا باشلاييب. يعني، قافيه، عروض و ... «كوچه ديليني» ميدانا گتيرير و چاغداش شعري، گونون، توپلومون و جمعيتين پئسيكولوژيك دورومونو شعره گتيرير. آما ريضا عالي جنابلارينين جوابي، بؤيوك بحث دير. منجه بو آن پست مدرن شعري يازيلمير و گونئي آذربايجاندا مدرن و پست مدرن شعر يوخدور. بيزيم شعريميز، هله معيار ديلدن چيخا بيلمهييب. ندني ده بو دوركي، بيز هله آنا ديليمزده دايانميشيق. هله «تقدس زباني» دن قورتارا بيلمهميشيك. حال بوكي شعر و رمان دا، آنا ديلي اؤز ايشينه گئدير. بيز بورادا يئني ديل ياراتمالي ييق و مدرن شعرين چتينليیيده، يئني نحو ده دير. بيز هله يئني نحوي، يارادا بيلمهميشيك. من يئنه ده دئييرم، ساهير نئوكلاسيك شاعيردير. چونكو باخيش، ديل، ساختار ذهني و زباني، هاميسي كؤهنهدير، آنجاق ساهير بيزيم چاغداش شعريميزين باشلانيش نقطه سي دير. بونو كيمسه دانا بيلمز. بؤيوكلويو، مبارزهسي، هرنهيي اؤز يئرينده، آنجاق بونون ادبي تنقيده هئچ ربطي يوخدور. ادبي تنقيد ده، بيز رحم سيزجه سينه دئيه بيلريك كي سهند، بير اوزان شاعيري دير. آشيق شعري سؤيلهييب و بو فضادان چيخانماييب. آنجاق ساهير اوزان فضاسيندان چيخيب و فيكير و دوشونجه و ... هاميسي چيخيب آما يئنه ده دئييرم، ساهير مدرن دئييل.
* ريضا عالي: حيس ائديرم نثريميز، شعريمزدن داها مدرن دير، بو دانيشيقلار اساسيندا، سيز قبول ائده بيلرسينيزمي؟
- ائيواز طاها: من يئنه ده اوتاي تجروبه لريمي دئييرم. چونكو بورادا (گونئي آذربايجان) معيار ديل يوخدور. آذربايجاندا 2001- جي ايلدن، يئني جريان ياراندي. من 1378- ه.ش ايلده، «يارپاق» قزئتينين مجوزيني ايستهديم، 2004- جو ايلده وئرديلر. من اوندا فيكيرلهشيرديم كي، بيز گرك ايراندا، يئني قوندارما ديل كي يارانير، قاباغيني آلاق. بيزيم معيار ديليميزين «علمي» جهت لردن پروبلئملري وار آما «بديعي» جهت دن يوخ. يعني شعر ديليميزده پروبلئم يوخدور، بديعي نثريميزده ده يوخ دور. يعني بيز آنارين يازيلاريني اوخوياندا، معيار نثرله قارشي قارشييا دايانيريق. بونونلا بئله كي اورادا كلمه لر، عثمانلي جادان قالان ديل و عادت عنعنهلره یاخین دیر، آما بونو راحاتجا حل ائتمك اولار. منجه 70- جی ايللر ده، خاتمي دؤنيمينده كي "طلبه حركاتي" اورتايا چيخدي و طلبهلر نشريه چيخارماغا باشلاديلار، بو نشريهلرده غريبه بير وضعيت قاباغا گلدي. او زامان، هامي چاليشيردي هر بير كلمهيه، نه اولور اولسون، حتي اؤزبك جه دن ده بير معادل تاپیب، توركجه يازسين، آما بوتون نحو قورولوشو فارسجا ايدي. ديل ايله بئله بصيرتسيز داورانماق، بيزده بؤيوك قارماقاريشيقليق ياراتدي. آما من فيكيرلهشيرم كي بو قارما قاريشيقليق، سرعت له آرادان گئتمكده دير و اونون اوچون ايستهيرم «يئر آلتي ادبيات» دان بحث ائدم. بيزيم ادبياتيميز يئر آلتي ادبيات دير. يئر آلتي ادبيات ايندي باكينين اؤزونده ده وار. روسلاردا دا وار. يعني باكييا دا، روسلاردان گلير. بونلار بؤيوك گروه دورلار، کی «مارگينال» ادبياتي ياراتديلار. «مارگينال ادبيات»، اوتوروشموش- جا افتاده آنلاميندا دير و «اورگينال ادبياتين» قارشيسيندا دير. اورگينال ادبيات، ديل ايله چوخ تميز داورانير. مثلا احمد شاملو، اورگينال ادبيات يارير. ديلده كلمهلره چوخ ديقت ائدير. آما مارگينال ادبيات دا، ديل مسئلهسي پوزغونلوغا باشلايير. بو ادبياتدا (شعرده) سيقارئت چكيرلر، تلفن وورورلار و ... بيري گلير «سيروس تبريزلي» يه زنگ ائدير و جواب گلمهينده تلفن اتوماتيك دئييركي: «جواب ابلهان خاموشي است» اؤزوده فارسجا دئيير. يعني بوجور قارماقاريشيقليق بير شعرين ايچينده اولور. بو دقيقاً مارگينال ادبيات دير. يعني حاشيه دهدير. آذربايانين حاشيه سينين ديلي وار. بيز او حاشيهدن سو ايچيريك گونئي آذربايجاندا. ايندي اورانين بيزيلمه نه ايلگي سي وار؟!! اورا دا بو آداملارين 3-2 اؤزل لييي وار. بيري بودوركي چوخ يوخسول طبقهلردن ديرلر. حتي كمونيزم زامانينداكي فهله طبقه سيندن ده آشاغي. هاميسي ايشسيز، هاميسي رسمي مركز لردن قووولموشلار ديرلار. بو آداملار مارگينال ادبياتي فرمالاشديريرلار.
2003 ده، اورادا «اسلوان اونيورسيته» سينده اساساً مارگينال ادبياتي اوزره بير قورولتاي وارايدي. فيكيرلشديم گؤردوم چوخ مارقلي بير شئي دير و بيز بونو بوتايا گتيرمهلي ييك. چونكو بيز اؤزوموزده بورادا مارگيناليق. بيزيم رسمي يئرلرده، يئريميز يوخدور. يعني من شخصاً بير اوينورسيته ده بو سؤزلري دانيشا بيلمهرم. حال بوكي يئري اورا دير. يا مثلاً خانيم «عزيز پور» رسمي يئرلرده شعرلريني اوخويا بيلمز. اوخوسادا گرك گئديب درنك لرده- انجمنلرده اوخوسون كي اونلاردا حاشيهده ديرلر. البته بير تنقيديم وار اودا بودوركي بيز «پست مدرن» كلمهسيندن استفاده ائلهمهيك. بونادا دليليم وار. هر حالدا بو بير آنلایيش دير. حاشيه، اورتايا حمله ائديب. بيزده حاشيه ده ييك. بيزيم، مارگينال ادبياتدان انتظاريميز اولماياجاق كي، تميز ديلي اولسون. من اؤزوم ديليميزين تميز اولماسينا چاليشيرام. آما يازي يازديغيم زامان گؤرورم كي مثلا «ديسكورس» كلمه سينين يئرينه «گفتمان» قويماسام، «سؤيلم» ايشلتمهلي يم. «سؤيلم» گؤزل كلمه دير آنجاق، «سؤيلم» كلمهسينين قارشيسيندا «گؤزلم» ده ايشله ده بيلرم. (علمي مشاهده آنلاميندا) و بونلارين هاميسي جيددي كلمهلردي. من، يا جيددي كلمه ايشلتمهلي يم يادا يوخ. آما بيريسي ايستهسه نثر يازسين، بونا كلمه سئچيمي چوخ اؤنملي دئييل. بو آدام فقط يازماق ايستهيير. بيزده بونون قاباغينا داش آتا بيلمهريك. ايندي، بو طبقه يارانيب و بونون ايچينده الان نثرده يازيلير، شعرده، و سورعتله قاباغا گئدير. آنا دولو توركجه سيندن فايدالانير توركجه يازماغا چاليشير. مثلا ايندي «محمدريضا لوايي»، «آرباتان» آدلي بير رمان يازيب. بيز دئيه بیلمريك كي بو رمان دئييل چونكو 10 ايل اؤنجه بئله يازي يوخ ايدي. يا مثلا «علي داشقين»، «ساريشين» آدلي بير كيتاب يازيب و بونون رمانلا هئچ ربطي يوخدور و بونداكي يازيلار تام رمانتيك خوليالاردان عيبارت دير. آما بونون اولماسي، اولماماغيندان ياخشي دير. بيز ايندي 58- جي ايللره نسبت، گليشميش وضعيت دهييك آما «مارگينال» دورومدا. مارگينال دورومون دا، اوتولشميش ديلي اولمالي دير. آنجاق بيز بير بدبخت ميللتيك كي مكتوب فضاني تجروبه ائتمهدن، اينترنت و شفاهي فضايا گيرديك. آيري فضاميزين اولماماغي و قزئتلريميزين قاپانماغي اوچون، اينترنت ديلي گليب و انيسانلار یئني مارگينال ليق فضاسيندا، یئنی آنارشيزمين اؤز فضاسيندا دانيشيرلار. يعني اينترنت، ديلي پورماغا، گؤزل واسيطه دير. ديل پوزولور، سهولر گئدير، هئچ نقد ايمكاني يوخدور و او قدر وسعت تاپيب كي، هئچ كسين ايمكاني يوخدور بونا عكسالعمل گؤسترسين. اوندا بيزيم ايستهييميز بو اولابيلركي، معيار ديل فيكرينده اولاق. ايندي بورادا چاره نه دير؟ من اؤزوم ده فيكرلهشيرم، باشقاسي دا فيكيرلهشير، حتي يازي يازان اؤزوده فيكيرلشير. ديلي پوزاندا هابئله. آما بونا چوخدا غير طبيعي و آنورمال باخماماليييق. چونكو بو او قدر گؤزل بير فضا اولوب كي من فيكر ائديرم اگر بو سون 3 ايلين ايچينده اولان سورعتله قاباغا گئتسك، چوخ بؤيوك صادراتيميز اولاجاق. من بير نكتهيه ايشاره ائديم. بوكي بويوردولار ديل، نه بيليم توركيه دن، باكي دان گلير، بونا يئنه ده رئال باخماليييق. بيزيم شعريميزده، كلمهلر، تجروبهدن گلير، تجروبهلريميزه عاييد دئييل. بيز ديليميزده، چوخ ترجومه وضعيتينده ياشاييريق و تمام كلمهلريمزي اوردان- بوردان آليريق، راديو- تلويزيون دا، "آخماق" بير ترجومهني بيزيم ديليميزه گتيرير. اونون اوچون شعرلريميز، روايتي شعرلردير و فرمانين اولماماسي طبيعي دير. چونكو كلمهلري تجروبه ائتمهميشيك و هر كلمه ايله بير تئرمين يا اصطلاح كيمي داورانيريق. بيزيم شعريميزده حبيب ساهير يا سهند يا شهريار، اؤز شعرلرينده، تجروبهلريني بير باشا ايفاده ائديبلر و بو يعني ديلده، اؤز ائوينه قاييديب و اؤز تجروبهسي اساسيندا ايفا ائديرلر و شعرلري اؤز ياشاملاري ايله تطابق دادير. آما بيز ايندي بونو تجروبه ائده بيلميريك. اينديكي شاعيرلريميز، هاميسي قوندارما كلمهلر ايشلهديرلر، حتي كلمهلرين بير بيرينين يانيندا اوتورماقدادا پروبلئم وار. آما بو پروبلئملر 10 ايل اؤنجه كي كيمي دئييل. يعني 10 ايل اؤنجه، تمامي ايله اوزان و كلاسيك فضاسيندا ايديك، آما ايندي او فضاني قيرميشيق. بير قارما قاريشيقليق سالميشيق كي شعريمز مدرنيزمه طرف گئدير. يعني عيناً عصرين اولينده، دادائيزمين، سوررئاليزمين، فوتوريزمين اوزه چيخماسي كيمي. يعني بورادادا باخاندا، مثلا خانيم عزيزپورون شعرلرينین ایچینده، فوتوريك شعرلر واردير. يعني مايا كوفسكي يا ايتاليالي شاعير، جورج آگامبن- ین مصراعلاري كيمی، کی قطعاً ده اوخومايب دير، واردير. بو گؤستريركي، بيز مدرنيتهني دقيقاً تجروبه ائديريك و بو تجروبه نين ايچينده چوخ گؤزل بير فضادا سئير ائديريك. بو فضا، هله قوزئي آذربايجاندا يوخدور (مضمون مصالحي يوخدور) آما بيزيم واريميزدير. آما بوراداكيلار ناحاق يئره، شعریمیزی اورادا كي لارلا مقايسه ائديرلر. بيزيم شعريميزين ديلي قوزئي آذربايجانلا 20 ايل فاصيله سي وار. اورادا ديل چوخ گؤزل و يئريئده دير و ديل ايله موم كيمي اوينا ييرلار آما بيزده هله يوخدور.
*ريضا عالي: تشكر ائديريك. سون سؤزو دكتر صديق جنابلارينا وئريريك.
دكتر صديق: البته بو دانيشيقلار هاميسي چوخ فايدالي ايدي. آما بو جلسهنين سونو اولاراق، بير سؤز دئييم اودا بودوركي بورادا شخصي مسئله يوخدور. بعضي شخصيتلر تاريخ ده تأثير ائديجي اولوبلار و آدلاري بير جريان يئرينه ايشلهنير. مثلاً بيز «فيضولي» دئينده، شخص فيضوليايله ايشيميز يوخدور و ياراتديغي جريان، سؤز قونوسودور. بيزيم كلاسيك شاعيرلريميز چاليشيرلار اؤزلريني فيضولي سايه سينه چاتديرسينلار. چونكو اونون تك ايستهيي، فيضولي ساياق بير شعر سؤيلهمك دير. فارس ادبياتيندا مثلا «شاملو» بير جريان دير، «نيما» بير جريان دير، بيزيم ده چاغداش ادبياتيميزدا، «ساهير» بير جريان دير و ساهيره، هئچ بير تعصب يوخوموزدور و تكجه او جرياندان سؤز ائديريك. بو بير مسئله. ايكينجي مسئله ده بودوركي، سيز «مدرن» صؤحبتي بويوردوز. باخين! «حافظ» اؤز زامانيندا مدرن ايدي، «فيضولي» اؤز زمانهسينده مدرن ايدي. «ساهير»ده، ايندي البته كي مدرن دئييل آما، اؤز زمانه سينده مدرن ايدي. مثلاً ساهير، فروغ فرخ زادي مدرن شاعير حساب ائتمير و دئيير:
«مدح آن شاعره گويم كه نگفته است به خلق
به همه درد بساز و به همه ظلم بسوز»...
اؤزوده قصداً عروضي دا دئييب. ساهيرين گؤزونده، حتي فروغ دا مدرن دئييل. ايستهرم بونو سؤيلهيم كي ساهير، اؤز زمانه سينده، اؤزونو فروغدان داها مدرن حساب ائديب. اودوركي، سؤز دانيشاندا، بيزيم شخصي له ايشيميز يوخدور و تعصب دان قيراقدا داورانيريق.
داينا