هزار توی شگفت انگیز زمين، زير شهر تبريز
ياسمين مولانا/ تبریز بیدار
راههاي زيرزميني و عجايب ناشناخته آن هميشه در فيلمها بوده و تاريكي و مخوفي اتفاقات آنكه با جستوجوگر فيلم همراه ميشود، ذرهذره هيجان را در دل تازه ميكند و هر انسان ماجراجويي را به ياد ژول ورن و داستانهايش مياندازد و با خودش به دنياي ناشناختهها ميبرد. اما اين هيجانها وقتي زياد ميشود كه متوجه بشويم در همين خيابانهايي كه هر روز از آنها ميگذريم دنيايي در زيرزمينش با صدها سال خاطره و تاريخ به خواب رفته است و از آن بيخبريم! حرف و حديث زياد است اما ميگويند در تبريز از زمان ايل خانان راههاي زيرزميني براي رفت و آمد سپاهيان در سه مسير وجود داشته و هر كس اين موضوع را به گونهاي روايت ميكند.
تمدن زيرزميني عجيب تبريز
در جستوجوهاي اينترنتي به بخشي از كتاب «شهر من تبريز» بهروز خاماچي
رسيدم كه اين تاريخ شناس در كتاب خود نقل ميكند: در زيرزمين تبريز تونل و
نقب و گذرگاهي وجود دارد كه از سه نقطه حاشيه و حومه شهر راههاي زيرزميني
طوري احداث شده كه از زير ساختمان ارك گذشته و به سوي آجي چاي ادامه
مييابد. به گفته وي در كتاب «شهر من تبريز»، رشته اول از باغ شمال يا
شازداباغي شروع ميشود كه از جنوب شرقي به مركز شهر يا ارك ادامه دارد، راه
دوم از محله باغميشه از زير عمارت ربع رشيدي از جنوب شرقي به سوي ارك
آمده، اين دو راه زيرزميني به هم پيوسته و از زير عمارت ارك به سوي شمال
غربي يا محله شام غازان ادامه يافته سپس به سوي آجي چاي در محدوده تبريز
ادامه پيدا ميكند و چند رشته فرعي نيز از ارك در امتداد خيابان فردوسي
عبور كرده از زير بازار گذشته به سوي مهرانرود راه پيدا ميكند.
راوي كتاب عقيده دارد: در اين مسير، تونلها و گذرگاههاي زيرزميني وجود دارد كه اكثر فاضلاب حمامها و مساجد و خانهها به اين راههاي زيرزميني ميريزد و چندين صد سال است كه اين راهها مورد استفاده مردم شهر است بدون آنكه مردم خود بدانند سرانجام و ابتدا و انتهاي اين تونلها و گذرگاهها از كجا است. خاماچي در كتابش ادامه ميدهد: قديميها گفتهاند اين چاهها كه به نام (گچك قويي=چاههاي عبوري) معروف هستند شايد محل عبور و مرور پنهاني سپاهيان بوده است و شواهدي نشان ميدهد كه اين مدعا تقريبا درست باشد.
راوي بيان ميكند: اين تونلها به شكل بازار مانند بوده و به قدري بزرگ است كه كالسكه به راحتي ميتوانسته از آن عبور كند، البته برخي از مسيرهاي اين تونل قديمي به خاطر بياحتياطي از بين رفته اما امروزه تعداد زيادي از خانهها و مساجد و حمامهاي محوطه خيابانهاي شريعتي جنوبي و ميارميار، فردوسي و بازار براي خود فاضلابي داشته و امروزه با رفاه كامل از آن چاههاي عبوري استفاده كامل به عمل ميآورند!
غلامعلي؛ مسافر تونل تاريخ
در پرس و جوهاي زياد فهميدم اين تونل تاريخي مسافري هم داشته است. سراغ
مسئول موزه كاريكاتور رفتم و در مورد درستياش سوال كردم و مسئول موزه
برايم نقل ميكند: اين تونلهاي زيرزميني وجود دارد و نگهبان ساختمان آقاي
غلامعلي يكي از كساني بود كه تونل را پيموده بود اما به دليل نداشتن كپسول
اكسيژن و ترس از ادامه راه از قسمتي از مسير برگشته بود.
راههاي زيرزميني ديروز، فاضلاب امروز
در اين ميان يكي از محققان و تاريخ شناسان تبريز كه نخواست نامي از وي
برده شود هم وجود راههاي زيرزميني را تاييد ميكند و ميگويد: تبريز از
طريق سه تونل زيرزميني بههم وصل بود كه يكي از عباسي به ارك ميرسيد و
ديگري از ربع رشيدي به ارك و از باغ گلستان هم به شام غازان وصل بود كه محل
عبور و مرور سپاهيان بود. وي ادامه ميدهد: اين تونل تاريخي زيرزميني در
محل عبور قطار شهري در خيابان امين تخريب شد و در محلات مختلف هم تبديل به
فاضلاب شده و فاضلاب شهري و آب حمامها به آنجا ريخته ميشود. اين محقق
ميگويد: راههاي زيرزميني هم مثل بازار گذرگاه قديمي بودند كه با تغيير
سيستم شهري آنها را تخريب كردند.
راههاي زيرزميني متكي بر باور مردمي است
از طرف ديگر محقق تاريخ آذربايجان وجود راههاي زيرزميني را متكي بر باور
مردمي ميداند و ميگويد: تونلهاي زيرزميني بيش از آنكه شاهد عيني داشته
باشد در كتابها آمده و راويان آن متاسفانه زنده نيستند. رضا همراز ادامه
ميدهد: چون تنها سندي كه وجود تونلهاي زيرزميني را تاييد ميكند همان
كتابها هستند و هيچكس تاكنون آنها را نديده، نميتوان با قطعيت تمام از
وجود آنها خبر داد. به گفته همراز، در كتاب «مسجد مسجد شد» ملكوتي به
تونلها اشاره شده و 30 سال قبل در راسته كوچه تونلي به طول دو متر ديده
شده اما تنها به استناد كتابها نميتوان گفت كه اين تونل همان تونل تاريخي
است. وي تاكيد ميكند: من منكر وجود تونلهاي زيرزميني تبريز نيستم اما
چون شهر دچار تغييرات بسياري شده و افراد آگاه از اين موضوع اكنون زنده
نيستند و مكان تونلها به درستي مشخص نيست بايد جانب احتياط را رعايت كرد.
اين تاريخ شناس آذربايجان يادآور ميشود: آثار تاريخي زيادي بودهاند كه تا سالها حقيقت وجودشان نامشخص باقي مانده اما از آنها در تمامي سايتهاي خارجي و داخلي عكس موجود است اما از تونلهاي تبريز هيچ عكسي حتي به استناد كتابها وجود ندارد. در نقاط مختلف شهر بارها اتفاق افتاده كه زمين چند كيلومتر فرو ريخته است. اين موضوع مردم را كنجكاو كرده اما كارشناس و باستانشناسي نبوده كه نسبت به اين موضوع واكنشي نشان دهد و تنها ماموران شهرداري آمدهاند و آن را پر كردهاند كه در اين خصوص همراز عقيده دارد اگر كارشناسان سند در دست داشته باشند ميتوانند اقدام كنند. وي در عين حال ميگويد: با اين همه گفته ميشود در خانه علي ميسيو زيرزمينهايي وجود دارد كه وي در آن زمان از طريق آنها رفت و آمد ميكرد.
هنوز نوبت كشف تونلهاي زيرزميني تبريز نرسيده است
رئيس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري آذربايجان شرقي هم به دوره ايل خاني و
وجود راههاي زيرزميني اشاره ميكند و ميگويد: با اين همه مشخص نيست كه
آنها قنات بوده يا تونل. تراب محمدي ادامه ميدهد: اعتبار كم است و هنوز
جاذبههاي تاريخي زيادي براي احيا وجود دارد و هنوز نوبت به كشف تونلهاي
زيرزميني نرسيده است. وي با اين وجود ميگويد: گرچه ساختمانسازيهاي عظيم
تونلهاي زيرزميني را از بين برده اما در نظر داريم گروه مطالعاتي براي كشف
آنها تشكيل بدهيم.
شهرهاي زيرزميني آن سوي آبها
پس از شنيدن گفتوگوي افراد مطلع و خواندن نظرات مردم در ويكيپديا در مورد
راههاي زيرزميني، در گوگل راهها و شهرهاي زيرزميني تاريخي جهان را
جستوجو ميكنم و به ميزان جذب گردشگر اين شگفتيهاي تاريخي فكر ميكنم.
درينكويو; شهر زيرزميني زرتشتيان جاذبه توريستي جديد تركيه، شگفتيهاي شهر
زيرزميني هيتلر محل جذب هزاران گردشگر و كشف باستانشناسان شهر جديد
زيرزميني در...
تمامی شهرهای دنیا در سطح زمین ساخته شده اند ولی در زیر این کره خاکی چه می گذرد و آیا در زیر آن نیز شهرهايي وجود دارد که مردم در آن زندگی کنند؟ به هر حال شهرهاي زيرزميني كه اغلب بازمانده از قرنها و دورههاي قبل است در ايران نيز وجود دارند كه نمونههاي آن شهر زيرزميني كاريز در جزيره كيش و شهر زيرزميني نوش آباد در كاشان است. در تركيه،لهستان و انگلستان نيز شهرهايي از اين دست وجود دارد كه بسيار شگفت انگيز است. اما دو شهر زيرزميني قابل بازديد ايران يعني كاريز و نوش آباد گوياي تاريخي هزاران ساله و نيز فرهنگ مردم در دوره شكل گيري آن شهرهاست. اين شهرهاي شگفت ا نگيز كه امروز زندگي در آنها فقط در قالب بازديد گردشگران جريان دارد، نقاط عطف كشور براي جذب گردشگر هستند. اين مقوله در مورد شهرهاي بزرگتر نظير تبريز كه قدمتي ديرين و تاريخي پرفراز و نشيب دارند، قطعا شگفت انگيزتر خواهد بود و چنانچه كاوش هاي اصولي انجام و اين شهرها و راهها كشف شوند مي توانند اين شهر را بيش از پيش در معرض توجه گردشگران قرار دهند.
داينا