داینا    

قارانلیغی دانلاماقدانسا بیر «چیراق» یاندیردیق!

چیراق  درگیسی نین باش یازاری «ووقار نعمت»له گؤروش

رضا عالی

_{بیلمیره­م «ووقار نعمت»ی چیراقلا تانیمیشام دئسم دوزدور یوخسا چیراغی اونونلا تانیمیشام دئسم!؟ دوس دئییلن بیرچوخلاری منه چیراغین بیراخیلماسیندان دانیشمیش دیلارسادا، اونون یئرینده ن بیر نم نیشان وئره ن اولمامیشدی. بیرگون «پیس آدامدیر بوآدام» دامغاسی ایله دامغالانان بیرتانیش بونا بیر تانیتیم یاز دئیه اونو منیم اَلیمه چاتدیردی! چیراق؛ سانکی منی آختارا ـ آختارا، اؤز آیاغی ایله گؤروشومه گلمیشدیر. سانکی منیم اونو اوره ییمله آختاریرام دوشونجه سینی اوزاقدان دینله میشدی. بو چیراق ایشیقلی بیرچیراق ایدی.}

_{چیراغین ایشیغینا بیرآز اوره گیم ایشیقلاندی، بیرآز بئینیم، دوشونجه لریم، باخیشلاریم ده ییشیلدی.}

 _{ووقارنعمت له دانیشدیقدا داها آرتیق ادبی یاشمیما ده قیقله شدیم. اؤزو دئییردی:دوغوم یئریم کلیبرین «زیریان» کندی دیر. سازلا تار اوستادی دیر ووقاربیر چوخ اؤیرنجی­لری اولوب. یازیچی، شاعیر، قزئته­چی­ لیک ده کی ایندیکی ایشی دیر.. آکادئمیک یوکسک تورک دیل درسی اوخویوب. تهراندا اؤزه­ل اولاراق، تورک دیلی تدریس ائدیر. بیر چوخ اؤیره نجی­لر یئتیریب. 81 ده بیر کیتابی ایشیق اوزو گؤروب. رامیز رؤوشنین ایکی کیتابینی دا چاپاحاضیرلاییب. چئشیتلی ده رگی­لر­ده شعرلری، اؤیکو و مقاله­لری باسیلیب. ایندی ایسه ایکی اؤیکو و اوچ شعر کیتابی چاپا حاضیردیر.چیراق یاندیران ووقار شعرینده گونش حاقدا بئله یازیر:}

_{یورقونام}

_{گؤزلریم آغیرلاشیر}

_{کیپریکلریمده ن داش آسلانیر}

_{هئی، ی، ی، ی ...}

_{سؤندورون گونه شی}

 _{من یاتماق ایسته ییره م...}

 نه اوچون آدی «چیراق» اولدو درگی نین؟

چونکو قارانلیغین بطنینده دوغولدو بو جوجوق و آیدینلیق گتیرمک چاباسیندادیر. چونکو گونش تؤره­مه­سی ایشیق دامازلیغی­دیر چیراق. هم ده «قارانلیغی دانلاماقدانسا بیر چیراق یاندیرین» دوشونجه­سینده ن اورتایا چیخدی بو.گؤزوموزو پوله­ین و گؤزوموزو ایشیقلاندیران دا  اولدو. بونلارین هر ایکیسی­ده بیزی داها مؤحکم اولماغا یؤنه لتدی.

چیراق نه­یی و هارانی ایشیقلاندیرماق ایسته­ییر؟!...

ادبییاتیمیزین کؤلگه­ده قالان بوجاقلارینا ایشیق توتماق بیزیم اوره­ک ایسته­ییمیزدیر. تنقید، پییئس، فیلم  نقدی، کاریکاتور، اؤیکو، رسیم، اوشاق ادبییاتی، رومان، تحلیلی رومان، قرافیک، طراحی، و...

بیز بو بوجاقلارا ایشیق توتماق چاباسینداییق. آمما بیر چوخ چتینلیک لرله قارشی- قارشییاییق. آللاه­ قویسا و دوستلار یاردیم ائتسه گؤرائویمیزین یئرینه یئتیرمک هئچ ده اَل­چاتماز ده ییل بیزه. اصلینده بیز گؤزلری کؤنول­لری ایشیقلاندیرماق ایسته­ییریک.

سیزجه «چیراق»ین فرقلی اولماغی نه­ده ن و یا نه­یینده ن ایره­لی گلیر؟!...

فرقلی اولماق­، هر شئی­ده ن اؤنجه فرقلی­لییی دوشونمکده ن ایره­لی گه لیر. بیز کیلیشه­ده ن قاچاراق اؤزگور دوشونجه­لی فرقیلی اصیل یازارلاری «چیراق»ین باشینا ییغماغا چالیشدیق. سئویملی دوستلار بیزی تک قویماییب کؤنوللوجه یاردیم ائتدیلر. چیراق بو دوشونجه­لی دوستلارین فرقیلی باخیشیندان ایشیق آلاراق فرقیلی ایشیق ساچدی. بودلئر: «مودئرن اینسان ایلک اؤنجه اؤز اؤنونده اؤزونه قارشی باش قالدیرمالی­دیر» دئییردی. بیز تکجه باشقالاری ده ییل اؤز اؤنوموزده­ ده باش قالدیریب هر نؤمره­میزده ده ییشیب داها فرقیلی اولماغی سئچیب گؤزلر اؤنونده سرگی­له­مه­یه چالیشاجاییق.

نییه گئج-گئج یانیر چیراق؟

باخ بو سؤزو سورساندا سانکی جاوابینی بیلدیگین اوچون گولومسه­نیرسن. بیر آجی گولومسه­ییش. دوغرودور بیزه هئچ بیر یئرده ن کؤمک اولونمور. اؤزوم و بعضی دوشونجه­لی دوسلاریمین آزاجیق یاردیملارییلا چیخیر بو ده رگی. یوخاری کئیفییت­ده چیخاردیغیمیزا گؤره ده چوخ هزینه آپاریر. سیناق سایی اوچ، 1-2 سایی­سی آلتی،  یانی جمعینده دوققوز میلیون بو اوچ نؤمره­سی پول آپاریب. قاییتماسی دا آغام اَبلفضه قالیب. بو هزینه­لر تکجه چاپ و کاغیذ هزینه­لری­دیر. باشقا خرج­لریده وار بونون. دوغروسو بونا گؤره واختلی واختیندا یئتیره بیلمه­ییریک. ده رگی­نین­ده کئیفییه تین آشاغی گتیرمک ایسته­میریک. بیر اوزده ن ده  صفحه صفحه اورژینال اَل ایشی ایله طرراحلیق ائله­دیگیمیز اوچون تکجه طرراحلیغی ایله قرافیکی و صفحه دوزه نله­مه  ایشی 3-4 آی واخت آپاریر. ائدیت و رئداکته­سینه­ده تک باخیرام. دوستلاریمین اؤزه­ل سورونلارینا گؤره چوخ ایش­لریده اونلارین بوینونا سالانمیرام.

ادبییاتیمیزین بو گونکو دورومو "چیراق"ین باخیشیندان؟

آغیر بیر دورومداییق. بیر قیل کؤرپوسونون قارشی­سیندا جهننم چکیریک دوغروسو. بونلارا باخمایاراق بیر گلیشمه وار ادبییاتیمیزدا. بو سئویندیریجی­دیر آما یئته رلی ده ییل. ادبییاتین اصیل قوروجوسو اولان رومان، پییئس هله ده دوغولماییب بیزده. چتین لیکلریمیز سایا گلمزدیر. شعرلریمیزی نظره آلدیقدا ایسه، ادبییاتیمیز اؤزونده ن باشقا هر شئیه قوللوق ائدیب. هر شئیه دایانیب یالنیز اؤزونده ن باشقا. باشقا هاوالاردا یاشاییریق. ادبییاتیمیزی نیطق، خیطابت، نصیحت پیس گونه قویموشدور. تانری، سئوگی موتیولری اولسا-اولسا وطن، حسرت موتیولری ایله و یا اَن قاباریق زامانی بدبین­لیک و ائروتیک­لیک موتیولری ایله ده ییشمیش­دیر. بیز ادبییاتچی­لار ایسه، هر شئی­ده ن بیر آز بیلدیگیمیزه گؤره هئچ بیر نه­یی دوه َنلی و کؤکلو بیلمه­دیک. نه قویدولار، نه­ده اؤزوموز اَلده ائتمه­یی باجاردیق. آما بو گون بیر اوشاق بؤیومک­ده و آتدیملاماق­دا و یئریمک­ده­دیر. او دیل آچماسا دا بو گون چیغیریب آغلاماغی، اعتیراض ائتمه­یی، دیره نمه­یی باجاریر. اونو آرتیق هئچ بیر آغیللی آدام دانا بیلمز. بو ییخیلماقلار، بودره­مه­لرین باشیندا بیر قاچماق یورومکده وار.

«موتلولوق کؤرپه جوجوق، اویناییر باغچامیزدا»

«چیراق»ین باخیشیندان یئنی شعر نه دئمکدیر؟

یئنی ائله بیلدیگینیز کیمی یئنی آنلامیندادیر. آما شعرین نه اولدوغونو بیلمه م آرتیق. یئنی شعر تازاجا یازیلان شعره ده دئییلمیر. بو فورم و قالیب­دان دا آسیلی ده ییل. یوزلر ایل اؤنجه کؤهنه قالیب­دا یازیلان شعرلریمیز وار، اونلارین ایندی­ ده یئنی اولدوقلارینی گؤروروک و بو گون سربست فورماسیندا یازیلان بیر چوخ کؤهنه شعرلرین شاهیدی­ییک. (کؤهنه ایله اسکی سؤزجویون بیری ـ بیری ایله بیر چوخ فرقلری اولدوغونودا اونوتمایاق) اسکی­لرده فیضولینی وئرژیلینی یئنی­لرده ایسه ادیب جانسئوه ر، حمید هئریسچی­نی نظرده آلین! بو یئنی­لرین شعری نه­قده­ر شعردیرسه، او اسکی­لرینده شعری او بویدا شعردیر. شعرین کؤهنه و یئنی­سینده ن اؤنجه یاخشی ـ پیسی وار. اصیلی، اصیل اولمایانی وار. شعیر چئشیدینی آییرد ائتمک زوروندا قالیریقسا، کلاسیک(دیوان شعری)، چاغداش و مودئرن(بیلیمسل) دئیه بؤلمک اولار.

مودئرن لشمک نه­دیر؟ اونو نئجه آچیقلایا بیلرسینیز؟

"ژان­ژاک روسو" و "ائمانوئل کانت"­ین 1783 تنقیدلری، و هئگئل­له نیچه­نین یئنی چاغ اوزه­رینده یوروتدوکلری فلسفی دوشونجه تنقید­لری آوروپا اینسانی­نین دونیا گؤروشلرینی بوتون آلانلاردا آلت اوست ائدیب، مودئرن چاغ ایله چاغداش مدنییه ته و مودئرنیته­یه یول آچدی. آمما ایلک دؤنه مودئرن سؤزجویونو "بودلئر" قوللاندی. مودئرنیته، سوره­کلی حرکت ایله یورویوش دئمک­دیر. آیریجا صنعتین یاریسی حرکت، یاریسی سونسوزلوق­دور. مودئرن شعرین اَن دوغرو قوروجوسو آرتور رئمبودور. مودئرنیسم اوستون بیر سؤیله م و بوتون بیر سؤیله­می نظرده توتور. باتی­دا توپلومسال یاشام­دا دا بونون دوشونجه قورولوشونا بیر چوخ و دانیلماز ائتگی­سی اولدو.

مودئرن بیر شعر اؤرنه­یی؟

«گؤزله دئدین گله­جه­یم

من گؤزله­مه­دیم

سن ده گلمه­دین

اؤلوم کیمی بیر شئیدی بو

 آما کیمسه اؤلمه­دی»

                            آتیلا ائلخان

دونیا ادبییاتی ایله توتوشدوردوقدا سیزجه بوگون ادبییاتیمیزین دورومو نئجه­دیر؟

دونیا ادبییاتی دئدیکده بیزده بو دونیا ادبییاتی ایچینده یئر آلیریق: تکجه باتی ادبییاتی آوروپا ادبییاتی ایله توتوشدورولاسی بیر دورومدا بئله دئییلیک. بیز هه­له اؤزوموزو آختاریریق. بیر چوخ انگل­لر وار قارشیمیزدا. اوسته ایشاره­له­دیگیم کیمی ادبییاتیمیز هر شئیه قوللوق ائدیر تکجه اؤزونده ن سووای. بیز اؤزوموزو تاپاندان سونرا ده ییشیک و داها سونرا، یاراتماق پیلله­لرینه آیاق باسا بیله جه­ییک. بو گئدیشی دوز یؤنله ندیره بیلسه ک بؤیوک اوغورلار اَلده ائتمه­ییمیز چوخدا اوزاقدا اولمایاجاق. چونکو، قولاغیمیزین دیبینده قارداش، دیلداش اؤلکه تورکییه بو گلیشمه­یی اوغورلا باجاردی. تورک دیلینده بو تجروبه­لر اَلده ائدیلیبسه، بیز او کؤکلره دایاناراق اوغور قازانا بیله­ریک.

آنجاق دئمه­لییم: بیزده، بیر سانجی چکیریک اصلینده. گؤره­سن مودئرن بیر یاوروجوق دوغا بیله­جه­ییک­می؟!... بیلمیره م! بلکه سئزاریین ائله­دیک، بلکه­ده عیبه­جر دوغدوق بو جوجوغو! چونکو بیز اَللری جیبینده ماسقاران بَی­لری کیمی دولاشیریق آینالی مئشه­لیکلرینی. چونکو بیز رومانتیزم بیر سئوگینی یاشامادان اوشاغا قالدیق بو شووقریب مودئرنیزمی. بیز بو گلیشمه­لری آتدیم آتدیم، دوزه نلی هابئله دوغال اولاراق کئچیرمه­میشیک. آرادا بیر چاتلار قالیب. بو چاتلاری نئجه سیچیراماق اولار آخی؟! بیر کیتابی اوخوماق اوچون ایلک صفحه­سینده ن باشلامالی­سان اونو. اورتادان باشلاسان هر شئی دوشونولمز، یادا یانلیش دوشونوشلو اولاجاق. ادبییاتدا کسه یول یوخدور. بیزیم بو یارامیزا بیر درمان اولورسا، اَده­لیـ دوده­لی دورمادان اوخوماقدیر. اوخوماق و بیرده اوخوماق. سونرادا سوره­کلی یازماق و داها سونرا یاراتماق.

سیزجه اؤيکو نه‌ دئمک دير؟ نئجه باشلانيب نئجه گليشدي؟ اونون حاققیندا قيسا بير ایضاح گتيره‌سيز!

- گئرچک يا دا خيال محصولو، بير اولايي عکس ائتديره ن قيسا دوزيازي شکلينده‌کي تعريف يا، اؤيکو و يا اَسکي آدييلا حيکايه دئييلير.

قيسا اولوشو، چيلخا بير اولاي هؤرگوسونه صاحيب اولماسي، عیمومییتله اؤنملي بير اولاي يا دا صحنه آراجيليغي‌يلا تک و دولغون بير ائتگي و تاثیر اويانديرماسي و آز سايي‌دا کاراکتئره يئر وئرمه‌سييله رومان و ديگر آنلاتي فورملاریندان آيريلير.

اؤيکوده، اولايين کئچديگي يئر، سينيرلي، آنلاتيم، اؤزلو [ شيره‌لي، مغزلي] و ائتگيلي‌دير. کاراکتئرلر بللي بير اولاي ايچينده گؤستريلير. بو کاراکتئرلرين ده چوخ واخت ساده‌جه بللي اؤزه­لليک‌له ري يانسيديلير. قونو بوتونلوگو ایله خيال اؤرونو اولابيلير. يا دا، سون دره‌جه گئرچکچي‌دير. عیمومییتله ايرونيک بير راسلانتي «تصادوف» يولويلا ياراديلان اؤزه‌ل بير آن اوزه‌رينده‌کي چوخاليما سورپريز سونلارا ايمکان وئرير.

اسکي يونانداکي فابئل و قيسا رومانس‌لار، مين‌ بير گئجه ناغيل‌لاري اؤيکونون خبرچي‌لريدير. آما اؤيکو آنجاق 19- اونجو يوز ايل‌ده رومانتيزم و گئرچکچي‌ليک(رئاليسم) آخيم‌لارينين يايغينلاشماسي‌يلا ادبي بير طرز حالينا گله‌بيلدي. "ائدقار آلئن­پو"نون گروتئسک و آرابئسک اؤيکولري آدلي اثريله يالنيزجا آمئريکا بيرله شميش دئولت‌لرينده ده ييل، آوروپادا دا ائتگيلي اولدو. آلماندا هئينرجه وون­کلئيست، و ائ. ت. آ. هوفمان، پئسيکولوژيک و مئتافيزيک سورونلاري اؤيکولرينده ناغيل‌سوو بير آنلاتيم‌لا يانسيتديلار.

20- اینجي يوز ايله گيريلديگينده اؤيکولر ايلک دفعه عیمومییتله غزئته و ده رگي‌لرده يايين‌لانير و بو اوزده ن غزئته‌چي‌ليگه اؤزونه مخصوص يئرلي رنگ‌لر داشيييردي. برئت هارتئنين اؤيکولري، رويارد کيپلينگين هينديستانداکي ياشامي آنلادان اؤيکولري، مارک تواينين ميسي‌سيپي و  او. هئنري­نين اؤيکولري بو اؤزلليکده‌دير.

روسيیادا قوقول، داستايوفسکي، تورگئنيئو و چئخوفون اؤيکولري، اؤيکو طرزینین ادبي اثرلر آراسيندا ساغلام بير يئره اوتورماسينا بؤيوک کؤمک‌لر ائله‌دي.

«چیراق»­ین ایشیغین آرتیرماق اوچون اوخوجولاردان ایسته­یینیز نه­دیر؟

"چیراق"ی اوخوماق، اؤنه­ری و تنقیدلرینی بیزه چاتدیرماق. بیزی تک قویماییب، بیزیمله ایلگی ساخلاماق.

سون سؤز؟

"سن یانماسان، من یانماسام، بیز یانماساق، نئجه چیخار قارانلیق­لار آیدینلیغا!..