اوشاق ادبییاتی نین گلیشمه سی

رضا عالی

بوتون اینسانلار آنا رحمینده تومورجوقلاری باغلانیرکن ژنتیک باخیمیندان بیر سیرا اؤزه للیک لری آتا آنالاریندان پای آلیرلار.ایگیرمینجیعصریده بو ساحه نین عالیم لری بو مسئله نین نه ده نینی داها دقیق لشدیرمیش، بو اؤزه للیک لرین DNA واسیطه سی ایله اوشاغا کؤچورولمه سینی ایثبات ائتمیشلر.نهایت بیر اینسانین چئشیتلی DNA لارینی لابراتووارلاردا اوندان آلاراق عینی خصوصیت لرله بیر اینسانین یا خود بیر حئیوانین یاراتماسینی باجارمیشلار.بو اؤزه للیک لرین گلن نسیللره کؤچورولمه سی بوتون جانلیلاردا عینی دیر.ایشچی بیر بال آریسی یاراندیقدان سونرا اؤز بوینوندا اولان وظیفه نی ژنتیک قانونلاری اوزه ره دوشونوب گوللو چیچکلی باغ، باغچالاری تاپیب باشقا اؤزونه تای بال آریلارینی اؤزه ل حرکت لرله خبردار ائدیب، گوللرین شیره سینی باشقا اؤزونه تای آریلارلا بیرلیکده ییغیب بالا چئویریر.طبیعت ده یاشایان بوتون جانلیلارین هامیسی بو ایشلری اولدوغو کیمی یاراندیقلاری گونده ن نسیلده ن ـ نسیله اؤزلری ایله عصریمیزه چاتدیرمیشلار و بلکه ده قالارقیلیغین تام تصویری بئله لیکله جانلانمیشدیر.

اینسانلار دئدیگیمیز اؤزه للیکلری ایرث اولاراق قازاندیقلاری حالدا چوخلو باشقا اؤزه للیکلری ده حیاتلاریندان، اولدوقلاری، یاشادیقلاری توپلومدان، عائیله ده ن وچئشیتلی بیر چوخ ائشیک شراییط لرینده ن الده ائده بیلمیشلر.

  بو ائشیک شراییط لرینین موهوم قوللاریندان اولان بیری ده کولتوره ل ساحه لر اولموش و اونون موهوم و تمل قولو اولان «دیل» مسئله سی دیر.دیل ابزاری بیر واسیطه کیمی اَن اؤنملی اؤیره نمک ابزارلاریندان اولوب، هر بیر اینسانین کیچیک چاغلاریندان، لاپ اونون دانیشماغا هابئله آنانین عاطیفی حیس لرینه، دانیشیقلارینا جاواب وئره بیلمه دیگی گونده ن، اونونلا بیرلیکده اولوب بیر اینسانین یاشاییشینین قورولماسیندا هانسی یوللارلا هانسی دوشونجه لری قازانماغی، هانسی ایشلرله ایلگی لنمه سی و بیر سؤزده اونون ایچ هابئله ائشیک قورولوشوندا بؤیوک رول اوینایا بیلن ابزارلاردان بیریده ائله همین دیل هابئله دانیشیق واسیطه سی دیر.

اوشاق اؤز آناسیندان پای آلدیغی یا خود محیط لرینه حاکیم اولان هابئله غلبه سی اولان هر هانسی دیلی اؤیره ندیکجه اونون هوش لا دوشونجه لری ده بیر او قده ر ایره لی له ییر.دئمک دیل هر بیر اینسانین اؤزه للیکله اوشاغین اؤیره نیش یوللاریندا یاردیمچیسی اولوب اونون بویا باشا چاتماسیندا ده یرلی تاثیرلر بیراخا بیلیر. اوشاغین دیل اؤیره نمه پروسه سینده اونون دوشونجه بیناسی نین دا تملی تؤکولوب، آز چوخ اونون دوشونجه لری بو گلیشمه ده  گاهدان ده ییشیلیب بئله لیکله اوشاغین خاراکتئری ده اوزه چیخیر.

اوشاغین دوشونجه لری ده ییشیلدیکجه، گونو ـ گونده ن یئنی دوشونجه لره مالیک اولدوقجا اؤزونده عکس ائتدیردیگی رفتارلار هابئله داورانیشلار دا ده ییشیلیر.نهایت بوکی اوشاق یاشادیغی ایجتیماعی محیط له باریشماقدا آرتیق اوغورلو یا خود گاهدان اوغورسوز اولور.

(زبان و ذهن کودک- عزب دفتری ـ بهروز،ص 1)

ائله بو اساسدا دیر کی هر هانسی بیر اوشاغین اؤز دوغال دانیشیق دیلی نین اؤیره نیم پروسه لرینی کئچیر مه مه سی «اونون بؤیودوکده ن سونرا بیر سیرا دیل توتولما، بورنوندا دانیشماق، سسین آنورمال اولاراق ذیل ، بم اولماسی و بو کیمی خسته لایک لرین یارانماسینین  سبب لرینده ن  بیری اولور.»(زبان ترکی دریچه ای به سوی زبان شناسی همگانی، نصیری .ا، ص 25)

اینسان،  ایجتیماع، دیل   

« هرهانسی بیر اینسان فرقیلی سوسیال هابئله مدنی محیط لرده یاشاییر.اونلار فرد اولاراق یاشادیقلاری محیط لرده ن بیر سیرا تجروبه لر الده ائده بیلیرلر»(فرهنگ و ادب مقاله لر توپلوسو،دؤکتور قره آغاجلو، ص19)

الده اولونان بو تجروبه لر سونرالار گئتدیکلری یاشام یوللاریندا بیر ابزار کیمی اونلارا یاردیمچی اولور.«ویگوتسکی سوسیال ـ کولتوره ل» اؤنری سینده (نظریه) کولتوره ل عامیللرین ایچینده دیلین تاثیرلرینین اؤنملی اولماسیندان سؤز آچیر.«ویگو تسکی» نین فیکریجه:« دیل اؤنملی بیر کولتوره ل ابزاردیر کی اینسانلارین گئرچک معنادا بویا باشا چاتماسیندا اؤنملی رولو واردیر.دیل اینسانلارین مفکوره سینه هابئله توپلومسال ایناملاریندا، ایجتیماعی لشمه سینده تاثیر بوراخا بیلن ابزارلاردان دیر.» فرهنگ و ادب /ص19

دیل ابزاریندان یارانان، بیر چوخ کولتور ه ل ساحه لرده ژانرلار واردیر.بو ژانرلاردان بیری ایسه ادبییات دیر.دیل، ادبییات ساحه سینین بیرینجی ابزارلاریندان دیر کی اونون یارانماسیندا، فورمالاشماسیندا، بیرینجی رولو اویناییر.

شعر، ناغیل، حماسی حئکایه لر، اوشاق ادبییاتی کیمی اثرلر ادبییات عالمی نین قوللاری دیرلار.البتته شیفاهی ادبییات ایسه اؤزونه گؤره اؤزه ل بیر یئری وار کی حؤرمتلی عالیم لرین دیققت نظرینی جلب ائدیب، اونون حاققیندا آراشدیرما آپارماقلاری لاییقلی گؤرونور.

چئشیتلی فرهنگ لرله بویا باشا چاتان اوشاقلار اؤز محیط لرینده کی کولتور ده ن قایناقلانیب، ژنتیکی باخیمدان پای آپاردیقلاری تمل داشلارینین اوستونده توپلومسال حیات لارینی بو قایناقلاندیقلاری ابزارلارلا قورا بیلیرلر.

اوشاق اؤز یاشادیغی توپلومدا هانسی مفکوره یه صاحیب اولماغی، هانسی دوشونجه یه مالیک اولماغی اؤیره نیر.خالق فولکلورونون بو آرادا ده یرلی تاثیری اولا بیلر.فولکلور اینسانلارا یاخشی پیسی معنا ائدیب، نورمال بیر حیات قورماقدا اونلارا یاردیمچی اولور.فولکلور اساسیندا یارانان ادبییات، طبیعی کی دوغال بیر ادبییات اولاجاق، اینسانلار بو ادبییاتلا چوخ راحاتجاسینا ایلگی قورا بیله جکلر.

بیزیم بو گونکو اوشاق ادبییاتیمیز آذربایجان دا چاغداش دوشونجه لرله خالقین ایچینده اؤزونه یئر آچماق ایسته ییر. حال بو کی ده یرلی عالیم دؤکتور«صدیق» دئمیشکن:«گله جک کئچه جه یه باخا ـ باخا قورولا بیلر»عصر آزادی درگیسی/ نومره 1209

اوشاق ادبییاتینین آماجی اوشاقلارا گله جک یوللاریندا یاردیمچی اولماق دیرسا، بو آماجی اوشاقلارین کولتوره ل ساحه لرینده بیرینجی اؤز وارلیقلارینی تانیتدیرماقلا الده ائده بیله جک دیر. وارلیق هر بیر اینسانین معنوی ده یر لرینده ن عیباره ت اولان دوشونجه لردیر. بو دوشونجه لره یالنیز دیل واسیطه سی ایله چاتماق اولار.

بو گونکو اوشاقلاریمیز اؤز وارلیق لاریندان و اونون اؤنونده اؤز دیللرینده ن خبرسیز اولورلارسا بو دیل ده ن یارانان ادبییاتلادا ایلگی قورا بیلمه یه جکلر.

البتته قئید ائتمک لازیمدیر کی اوشاق ادبییاتینین یارادیجی­لاری­دا بیرینجی نؤوبه ده اؤز وارلیقلارینی تانیمالی و بو ادبییاتی اؤز وارلیقلاریندان تؤره تمه لی دیرلر. نییه کی اوره کده ن قالخان اوره کده اوتورا جاقدیر.